ตำนาน “ขอมดำดิน” เป็นหนึ่งในเรื่องเล่าที่อยู่คู่กับสังคมไทยมาอย่างยาวนาน โดยเฉพาะในแถบอีสานและสุโขทัย ตำนานนี้ผูกพันกับประวัติศาสตร์ของ “ขอม” หรืออาณาจักรเขมรโบราณที่เคยมีอิทธิพลในดินแดนสุวรรณภูมิ และยังโยงเข้ากับเรื่องเล่าของ “พระร่วง” กษัตริย์ผู้มีชื่อเสียงในประวัติศาสตร์และวรรณกรรมไทย ทำให้ตำนานนี้มีทั้งมิติทางความเชื่อ ศิลปวัฒนธรรม และความลี้ลับที่น่าศึกษา
.
เรื่องเล่าของ “ขอมดำดิน” มักถูกถ่ายทอดในลักษณะว่าครั้งหนึ่งเมื่อกองทัพขอมพ่ายแพ้ต่อกองทัพไทย ไม่ว่าจะในยุคอโยธยาหรือสุโขทัย พวกเขาได้มุดลงไปในแผ่นดิน บ้างเชื่อว่าพวกเขาสร้างเมืองลับใต้พื้นพิภพ มีอุโมงค์และเส้นทางใต้ดินทอดยาวไปทั่ว บางตำนานยังเล่าว่าขอมมีวิชาอาคมแก่กล้า สามารถเสกตัวหายลงดินเพื่อหลบหนีศัตรู เรื่องนี้ทำให้ภาพของ “ขอมดำดิน” กลายเป็นสัญลักษณ์แห่งการหายสาบสูญอย่างลึกลับ
.
เมื่อพิจารณาจากหลักฐานทางโบราณคดี สิ่งที่น่าจะเป็นต้นตอของเรื่องเล่านี้คือการมีอยู่จริงของ “อุโมงค์โบราณ” ใต้ปราสาทหินต่างๆ เช่น พิมาย พนมรุ้ง หรือเมืองต่ำ ซึ่งอุโมงค์เหล่านี้ถูกสร้างขึ้นด้วยวัตถุประสงค์ทางศาสนาและสถาปัตยกรรม อาจใช้เป็นที่เก็บสมบัติ เป็นเส้นทางลับ หรือพื้นที่ประกอบพิธีกรรม แต่สำหรับผู้คนในรุ่นหลังที่ไม่รู้เหตุผลการก่อสร้าง จึงเชื่อมโยงอุโมงค์เหล่านั้นกับการ “ดำดิน” ของขอม และเล่าขานต่อกันมาเป็นตำนาน
.
สิ่งที่ทำให้ตำนานนี้แพร่หลายมากขึ้นคือการถูกโยงเข้ากับเรื่องราวของ “พระร่วง” กษัตริย์แห่งสุโขทัยที่มีทั้งตัวตนจริงในประวัติศาสตร์และถูกยกย่องในวรรณกรรมพื้นบ้าน เรื่องพระร่วงมีหลายสำนวน หนึ่งในนั้นเล่าว่า พระร่วงเป็นผู้มีปัญญาเฉียบแหลม สามารถคิดอุบายและใช้อำนาจทางไสยศาสตร์จนสามารถเอาชนะขอมได้ มีตำนานบางสายกล่าวว่า พระร่วงใช้กลอุบายให้นำพระภาชนะดินเผามาใส่น้ำเพื่ออุ้มไปถวายขอม พอขอมใช้ก็แตกหมด จึงขาดน้ำกินน้ำใช้และสิ้นอำนาจไป เรื่องนี้ถูกเล่าผูกกับภาพของขอมที่ “ดำดิน” หรือหายไปในที่สุด
.
ในอีกมุมหนึ่ง นักวิชาการมองว่า คำว่า “ขอมดำดิน” อาจเป็นเพียงการเปรียบเปรยถึงการล่มสลายและการหายไปจากประวัติศาสตร์ของอำนาจขอมในภูมิภาคนี้ ไม่ได้หมายถึงการมุดหายจริงๆ แต่หมายถึงการถูกทำลาย ถูกกวาดต้อน หรือถูกผนวกรวมเข้ากับกลุ่มชนอื่นจนแทบไม่เหลือร่องรอย เหมือนหายไปกับพื้นดินโดยไร้เงา
.
อย่างไรก็ตาม ในสายตาของชาวบ้านและความเชื่อพื้นถิ่น “ขอมดำดิน” ยังคงเป็นเรื่องลี้ลับที่ผูกพันกับไสยศาสตร์และอำนาจเร้นลับของอารยธรรมเก่าแก่ เมื่อผนวกเข้ากับตำนานพระร่วง กษัตริย์ผู้มีฤทธิ์และสติปัญญา ตำนานนี้จึงยิ่งมีพลังทางวรรณกรรมและความศรัทธา ทำให้ยังคงถูกเล่าขานและจินตนาการถึงจนถึงปัจจุบัน
.
เมื่อมองในภาพรวม ตำนาน “ขอมดำดิน” จึงเป็นการผสมผสานระหว่างหลักฐานโบราณคดี ความเชื่อทางไสยศาสตร์ และเรื่องเล่าทางประวัติศาสตร์ที่เกี่ยวพันกับพระร่วง ก่อให้เกิดเรื่องราวที่ทั้งลึกลับและทรงเสน่ห์ แม้จะไม่พบหลักฐานว่ามีเมืองใต้ดินหรือการมุดหายจริงๆ แต่ตำนานนี้ก็สะท้อนความเข้าใจและการตีความของผู้คนต่อการเปลี่ยนแปลงของอำนาจและอารยธรรมในภูมิภาคสุวรรณภูมิได้อย่างลึกซึ้ง