ตั้งแต่สมัยโบราณ มนุษย์กับสุนัขมีสายสัมพันธ์แนบแน่นยาวนานอย่างน่าเหลือเชื่อ หลักฐานทางโบราณคดีบ่งชี้ว่าสุนัขเริ่มมาเป็นเพื่อนมนุษย์อย่างน้อย 15,000 ปีที่แล้ว บางการศึกษาเชื่อว่าอาจนานถึง 30,000 ปีในยุคปลายของยุคน้ำแข็ง ช่วงเวลานั้น มนุษย์ยังดำรงชีวิตด้วยการล่าสัตว์และหาของป่า หมาป่าซึ่งเป็นบรรพบุรุษของสุนัขในปัจจุบันบางกลุ่มเริ่มใกล้ชิดมนุษย์มากขึ้น โดยเฉพาะหมาป่าที่มีนิสัยสงบ ไม่ก้าวร้าว และสามารถทนต่อการอยู่ใกล้มนุษย์ได้ ความสัมพันธ์แบบค่อยเป็นค่อยไปนี้นำไปสู่การเปลี่ยนแปลงทั้งพฤติกรรมและรูปลักษณ์ จนหมาป่าเหล่านี้วิวัฒนาการมาเป็น "สุนัขบ้าน" รุ่นแรก
.
พันธุกรรมของสุนัขมีความคล้ายคลึงกับของมนุษย์ในระดับหนึ่ง งานวิจัยเปรียบเทียบจีโนมพบว่าสุนัขมีโครงสร้างทางพันธุกรรมที่คล้ายมนุษย์ถึงประมาณ 84% ซึ่งทำให้สุนัขตอบสนองต่อโรค หรือพฤติกรรมบางอย่างคล้ายมนุษย์ ยิ่งไปกว่านั้น ยังพบว่าสุนัขมีการกลายพันธุ์ของยีนที่เชื่อมโยงกับความสามารถในการเข้าสังคม เช่นยีน WBSCR17 ที่ในมนุษย์เกี่ยวข้องกับลักษณะทางสังคมสูงผิดปกติ (Williams-Beuren Syndrome) ความกลายพันธุ์นี้ทำให้สุนัขมีนิสัยชอบสังคมและไว้วางใจผู้อื่นง่ายกว่าหมาป่า ทำให้มันสามารถอ่านอารมณ์มนุษย์ ตอบสนองต่อสีหน้า น้ำเสียง และท่าทางของเราได้อย่างน่าทึ่ง
.
มนุษย์เลือกเลี้ยงสุนัขเพราะคุณสมบัติพิเศษเหล่านี้ สุนัขไม่เพียงแต่ช่วยล่าอาหารและเฝ้ายาม แต่ยังกลายเป็นเพื่อนร่วมเดินทางในชีวิตประจำวัน การเลือกเพาะพันธุ์ในระยะยาวทำให้สุนัขมีความหลากหลายทั้งขนาด สี รูปร่าง และนิสัย เพื่อให้เหมาะกับบทบาทต่าง ๆ ทั้งการทำงาน การป้องกันภัย และการเป็นสัตว์เลี้ยงที่ตอบสนองทางอารมณ์มนุษย์ได้อย่างยอดเยี่ยม
.
ความสามารถของสุนัขในการ "รู้ใจ" มนุษย์เกิดจากการพัฒนาทั้งพันธุกรรมและการเรียนรู้ สุนัขมีสมองที่สามารถเข้าใจคำสั่ง สีหน้า และแม้กระทั่งอารมณ์ที่ซ่อนอยู่ผ่านกลิ่นหรือโทนเสียง พวกมันสามารถจดจำคำพูดหลายร้อยคำ และรับรู้ถึงความสุข ความเศร้า หรือความกังวลของเจ้าของ นี่คือเหตุผลว่าทำไมสุนัขจึงได้ชื่อว่าเป็น "เพื่อนที่ดีที่สุดของมนุษย์" ตลอดมา
.
Dmitry Belyaev เป็นนักพันธุศาสตร์ชาวรัสเซียที่มีความสนใจเรื่องการวิวัฒนาการของพฤติกรรมสัตว์ โดยเฉพาะเรื่องการทำให้สัตว์ป่าเชื่อง เขาเชื่อว่ากระบวนการที่สัตว์กลายมาเป็นสัตว์เลี้ยงไม่ได้เกิดจากการเลือกพันธุ์เพื่อรูปลักษณ์ภายนอกเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการคัดเลือกทางพฤติกรรมเป็นหลัก คือการเลือกสัตว์ที่มีนิสัยเชื่อง มีความกลัวมนุษย์น้อยลง และมีท่าทีเป็นมิตรมากขึ้น เขาอยากพิสูจน์ว่าถ้าเลือกพ่อแม่พันธุ์จากนิสัยอย่างเดียว โดยไม่สนใจรูปลักษณ์เลย จะเกิดอะไรขึ้นกับสัตว์รุ่นถัดไป
.
ในช่วงทศวรรษ 1950 เขาเริ่มทำการทดลองที่มีชื่อเสียงมากที่สุด คือ “การทดลองสุนัขจิ้งจอกเชื่อง” ที่สถาบันไซบีเรีย โดยใช้สุนัขจิ้งจอกสายพันธุ์เงิน (silver foxes) ที่เลี้ยงในฟาร์มเพื่อเอาขนมาทดลอง เขาคัดเลือกสุนัขจิ้งจอกตัวที่แสดงความกลัวมนุษย์น้อยที่สุด และมีพฤติกรรมเป็นมิตรมากที่สุดมาเป็นพ่อแม่พันธุ์ แล้วทำแบบนี้ซ้ำๆ ทุกชั่วอายุรุ่น
.
ผลลัพธ์ที่ได้เกิดขึ้นเร็วกว่าที่คาดไว้มาก เพียงแค่ไม่กี่รุ่น สุนัขจิ้งจอกเริ่มแสดงพฤติกรรมเหมือนลูกสุนัขบ้าน เช่น กระดิกหาง วิ่งเข้าหาคน ร้องครางเรียกความสนใจ อยากเล่นกับมนุษย์ ทั้งที่ปกติแล้วสุนัขจิ้งจอกป่าจะหวาดกลัวและดุร้าย นอกจากนี้ยังพบการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพด้วย เช่น หูตก ขนสีแปลกๆ เช่น ขาวหรือด่าง หางงอ รูปร่างหน้าตาดูน่ารักขึ้นเหมือนสัตว์เลี้ยงทั่วไป ซึ่งสิ่งเหล่านี้ไม่ได้ตั้งใจเลือกโดยตรง แต่เกิดควบคู่มากับพฤติกรรมเชื่องโดยอัตโนมัติ
.
เบลยาเยฟตั้งสมมติฐานว่า น่าจะมี "กลุ่มยีน" ชุดหนึ่งที่ควบคุมทั้งพฤติกรรมและลักษณะภายนอกไปพร้อมกัน การคัดเลือกทางพฤติกรรมจึงไปกระทบกับการเปลี่ยนแปลงทางกายภาพโดยไม่ตั้งใจ กระบวนการนี้เขาเรียกมันว่า "domestication syndrome" ซึ่งไม่ได้เกิดแค่กับสุนัขจิ้งจอก แต่เป็นสิ่งที่อาจอธิบายได้ว่าทำไมสุนัข, แมว, วัว, แกะ, ม้า ฯลฯ ที่กลายมาเป็นสัตว์เลี้ยงจึงมีลักษณะคล้ายกัน เช่น ตัวเล็กลง ขนหลากสี มีนิสัยอ่อนโยนขึ้น
.
เบลยาเยฟยังเชื่อว่ากระบวนการนี้อาจเกิดขึ้นกับมนุษย์เองด้วยในช่วงวิวัฒนาการ เช่น การที่มนุษย์เลือกผสมพันธุ์กับกลุ่มที่มีพฤติกรรมร่วมมือกันมากขึ้น เป็นมิตรต่อกันมากขึ้น เมื่อเวลาผ่านไปหลายพันปี ลักษณะทางกายภาพของมนุษย์ก็เปลี่ยนตาม เช่น โครงหน้าที่ดูอ่อนโยนกว่าไพรเมตอื่นๆ ความก้าวร้าวลดลง สมองส่วนที่เกี่ยวกับสังคมพัฒนาได้มากขึ้น
.
แม้เบลยาเยฟจะเสียชีวิตในปี 1985 แต่งานของเขายังคงดำเนินต่อโดย Lyudmila Trut ผู้ช่วยใกล้ชิดของเขา เธอสานต่อโครงการสุนัขจิ้งจอกและเผยแพร่งานนี้ออกสู่โลกในยุคที่โซเวียตเปิดกว้างขึ้น ผลงานของเบลยาเยฟมีอิทธิพลต่อหลายวงการ ทั้งชีววิทยาวิวัฒนาการ จิตวิทยาพฤติกรรม และแม้กระทั่งมานุษยวิทยา เพราะมันชี้ให้เห็นว่าพฤติกรรมมีพลังมากพอจะเปลี่ยนรูปร่างหน้าตาและธรรมชาติของสิ่งมีชีวิตได้ในระดับลึกซึ้ง