ประเพณีการไว้ทุกข์ของคนไทยในสมัยก่อน
เมื่อ “ความเศร้า” กลายเป็น “พิธีแห่งเกียรติ” ที่บอกเล่าความผูกพันระหว่างคนเป็นและคนจากไป
ㅤ
“การไว้ทุกข์” คือหนึ่งในขนบธรรมเนียมอันงดงามของสังคมไทย ที่แสดงถึงความเคารพ ความอาลัย และความจงรักภักดีต่อผู้ล่วงลับ — โดยเฉพาะในสมัยโบราณ เมื่อพระมหากษัตริย์เสด็จสวรรคต ราษฎรทั้งชายหญิงจะร่วมกันไว้ทุกข์ด้วยการ โกนผมเกลี้ยงศีรษะ และนุ่งขาวทั้งประเทศ จนกว่าจะถึงวันถวายพระเพลิงพระบรมศพ
ในยุคนั้น ผู้หญิงจะนิยมแต่งชุดสีขาวหรือสีดำ เพื่อแสดงความอาลัยอย่างสงบเรียบ ขณะที่ผู้ชายก็นุ่งขาวเช่นกัน
ㅤ
ธรรมเนียมการโกนผมและนุ่งขาวนี้ คาดว่าได้รับอิทธิพลมาจากอินเดีย ซึ่งมีคติว่า “การโกนผม” เป็นการแสดงถึงการสละทางโลก และการปล่อยวางจากความโศกเศร้า เป็นการชำระจิตใจให้บริสุทธิ์เพื่อระลึกถึงผู้ล่วงลับอย่างสงบ ด้วยเหตุนี้เอง ธรรมเนียมดังกล่าวจึงได้แพร่เข้ามาในดินแดนไทยผ่านวัฒนธรรมทางพุทธศาสนา และกลายเป็นขนบสืบต่อกันมาหลายร้อยปี
ต่อมาใน รัชกาลที่ 6 พระองค์ทรงมีพระราชดำริให้ ยกเลิกการโกนผมไว้ทุกข์ตามประเพณีโบราณ ด้วยเหตุผลว่าเป็นการเดือดร้อนต่อราษฎร และทรงชี้ให้เห็นว่า “การแสดงความอาลัยนั้นควรอยู่ที่จิตใจ มิใช่เพียงรูปลักษณ์ภายนอก”
- - - - - -
สีแห่งความอาลัย : จากขาวบริสุทธิ์ สู่วัฒนธรรมแห่งความสงบ
ในเวลาต่อมา รัฐบาลได้มีแนวทางให้ประชาชนทั่วไป “ร่วมแต่งกายไว้ทุกข์หรือตามความเหมาะสม” เพื่อเป็นการแสดงความอาลัยร่วมกันทั่วประเทศ หลายคนจึงเริ่มให้ความสนใจกับ “สีแห่งการไว้ทุกข์” ที่มีความหมายลึกซึ้งยิ่งกว่าที่เห็นภายนอก
- - - - - -
ตามพระนิพนธ์ของ หม่อมเจ้าหญิงพูนพิศมัย ดิศกุล พระธิดาในสมเด็จฯ กรมพระยาดำรงราชานุภาพ เรื่อง “สีไว้ทุกข์ในสมัยรัชกาลที่ 5” ได้กล่าวถึงสีของเครื่องแต่งกายไว้ทุกข์ไว้ว่า เดิมทีมี 3 สีหลัก คือ
ㅤ
1.)
สีดำ – สำหรับผู้ใหญ่ หรือผู้ที่มีอายุแก่กว่าผู้ตาย
2.)
สีขาว – สำหรับผู้เยาว์ หรือผู้ที่มีอายุอ่อนกว่าผู้ตาย
3.)
สีม่วงแก่หรือน้ำเงินแก่ – สำหรับผู้ที่ไม่ได้มีความเกี่ยวดองกับผู้ตาย
- - - - - -
หนึ่งในหลักฐานสำคัญที่สะท้อนธรรมเนียมนี้ได้อย่างชัดเจน คือ ภาพถ่ายที่ระลึก ณ พระราชวังบางปะอิน ในคราวพระเมรุ พระเจ้าลูกเธอ พระองค์เจ้าศรีวิไลยลักษณ์ กรมขุนสุพรรณภาควดี เมื่อเดือนกุมภาพันธ์ ร.ศ. ๑๒๔ (พ.ศ. 2448)
ในภาพนั้น สมเด็จพระศรีพัชรินทราบรมราชินีนาถ สมเด็จพระศรีสวรินทิราบรมราชเทวี พระราชชายา เจ้าจอมมารดา และข้าราชบริพารฝ่ายใน ล้วนแต่งกายไว้ทุกข์ตามธรรมเนียมโบราณ — ผู้สูงวัยกว่าสีดำ ผู้เยาว์กว่าสีขาว
ต่อมาจึงค่อยผ่อนปรนลง เหลือไว้เพียง สีดำ สีเดียวเช่นที่เห็นในปัจจุบัน และถือปฏิบัติกันสืบมาจนถึงทุกวันนี้
- - - - - -
ระยะเวลาแห่งการไว้ทุกข์
ในอดีตมักกำหนดไว้ทุกข์ตามระยะเวลา 15 วัน, 50 วัน, 100 วัน หรือในบางกรณีอาจยาวนานถึง 1 ปีเต็ม แต่เมื่อถึงวันเผาศพแล้ว มักถือว่า “ออกทุกข์” ทันที เพื่อแสดงว่าได้พ้นจากความเศร้า และพร้อมกลับมาดำเนินชีวิตอย่างสงบ
- - - - - -
ธรรมเนียมแห่ง “การออกทุกข์”
การออกทุกข์ไม่ได้วัดกันที่พิธีภายนอก แต่อยู่ที่ “ความตั้งใจภายในใจ” ของผู้ยังอยู่คนไทยในอดีตจะตั้งจิตอุทิศส่วนกุศลให้ผู้ตาย อนุโมทนาและส่งใจให้ไปสู่ภพภูมิที่ดี เมื่อเราตั้งใจเช่นนั้น ความเศร้าจะค่อย ๆ จางหาย เหลือเพียงความสงบที่งดงาม
- - - - - -
สะท้อนใจคนรุ่นหลัง
แม้กาลเวลาจะเปลี่ยนผ่าน แต่ “หัวใจของการไว้ทุกข์” ยังเหมือนเดิมไม่ใช่เพียงการแต่งกายด้วยสีดำหรือขาว แต่คือการแสดง ความเคารพ ความอาลัย และความดีงามที่เรามอบให้ผู้จากไปด้วยใจจริง
ㅤ
เพราะในที่สุดแล้ว…
“ความตายไม่ใช่จุดจบของความรัก หากแต่เป็นการเริ่มต้นของความระลึกถึงที่งดงามที่สุด”
